Harman
Tek kapı, on motor
Zor soruları yapay zekâ ajanlarına Harman ile soruyoruz. Bir kapı soruyu okur ve ona uyan motora gönderir. Her motor tek bir girdi türünü kabul eder ve sabit bir listeden seçilmiş bir hükümle cevap verir. Çözümsüz kalan bir şey olduğunda motor onu adıyla söyler; böylece bir sonraki adım “daha fazla çalışma gerekiyor” demek değil, somut bir şey inşa etmek olur.
Motorlar
| Motor | Cevapladığı soru | Başlıca hükümler | Durum |
|---|---|---|---|
| pure-dialectic | Buradaki “X ya da Y” gerçek bir karşıtlık mı? | işleyiş kuralıyla birlikte gerçek çatışma · simetrik çift · kategori hatası · kötü sonsuzluk | tanıklı |
| agentic-pure-dialectic-tree | Bir karar dallandığında her dal kendi başına ayakta duruyor mu? | aynı hükümler, düğüm düğüm | aday |
| freqdialectic-audit | Aynı şeyi söyleyen N tanık gerçekten N sayılır mı? | bağımsız · kısmen bağımsız · tek kaynağa indirgenmiş · sınırlı | tanıklı |
| dialectic-lifecycle | Uzun bir araştırmanın hangi aşaması açık, kapanmış bir aşama yeniden açılmalı mı? | açık kalan · kapandı · yeniden aç · tıkandı · çekimser | aday |
| loop-closing | Adı konmuş açık bir kalem gerçekten kapandı mı? | kapandı · küçüldü · adı konmuş yanlışlama · yeniden yönlendirildi · kötü sonsuzluk | tanıklı |
| reflexive-consolidation | Özet hangi sinyali dışarıda bıraktı? | boşluk · korunan sinyal · gerekçeli atlama · durgun | aday |
| begriff-scout | Terimler deneyleri birbirinden ayırt edecek kadar keskin mi? | sözlük hazır · belirli · ham etiket · ölü | tanıklı |
| marx-filter | Hegelci bir çözüm düşüncede mi kalıyor, yoksa sınanacağı pratiği adıyla söylüyor mu? | geçer · düşüncede kalır · nesnelliği yabancılaşma sayar · çifte hata · pratik adlandırılmamış | aday |
marx-filter yeni ve doğrudan çağrılıyor; kapı henüz ona yönlendirme yapmıyor. İki motor daha yöntemi değil, teslimatı kontrol eder: storm-conductor tek bir çok ajanlı koşunun devir teslime hazır olup olmadığını sorar, grand-conductor ise birden çok koşunun sıraya konup konamayacağını sorar. Bunların yanında yardımcı olarak dialectic-iteration-loop durur; tut, at, yeniden dene ya da yeniden çerçevele kararlarından biriyle biten sınırlı deneyler yürütür.
Durum sütunu, bir motorun bizden başka biri tarafından ne ölçüde kontrol edildiğini söyler. tohum: yazıldı, henüz gerçek işte kullanılmadı. aday: kendi işimizde kullanıldı, henüz dışarıdan bir kontrolle onaylanmadı. tanıklı: testten önce yazılmış test soruları üzerinde, onu kurmakta ya da çalıştırmakta hiçbir payı olmayan, başka bir model ailesinden bir hakem tarafından onaylandı; bu da ancak dayandığı her motor da tanıklıysa geçerlidir. storm-conductor ve grand-conductor aday durumunda.
Hegel’in kategorileri üzerine denetimler
Motorların yanında beş denetim var. Dördü Hegel’in Mantık’ından birer bölümü adım adım işler; beşincisi, geri dönüşü olmayan bir adımdan önceki an için bir disiplindir. Motorların çoğundan daha yeniler: logik ile mechanism-teleology-audit kendi işimizde kullanıldı, öbür üçü henüz kullanılmadı ve hiçbiri henüz bağımsız bir testi geçmedi.
| Denetim | Hegel’in Mantık’ındaki yeri | Sorduğu soru | Durum |
|---|---|---|---|
| modal-audit | Edimsellik, olanak, zorunluluk (Ansiklopedi §§143–149) | Bu iddia yalnızca olanaklı mı, edimsel mi, koşullu olarak gerçek mi, yoksa zorunlu mu? | aday |
| causality-reciprocity-audit | Nedensellik ve karşılıklı etki (§§153–159) | A mı B’yi belirliyor, yoksa bir geri besleme ya da gizli bir ortak neden mi var? | iki yaşam döngüsü aşaması üzerine kurulu bir reçete |
| mechanism-teleology-audit | Mekanizm, kimyasallık, teleoloji (§§195–212) | Ajanın amacı kendisinin mi, dışarıdan mı verilmiş, yoksa hiç yok mu? | aday, yalnızca gölge modunda |
| autonomous-counterline | Mantık’ın yöntemi (§§239–243) | Bir araştırma hattının kendi kabullerinden hangi karşı hat çıkar? | aday |
| logik | Üç çalışma katmanı olarak varlık, öz ve kavram | Geri dönüşü olmayan ya da tek atışlık bir adımdan önce: ateşlemek mi, beklemek mi, yoksa oyunu değiştirmek mi? | henüz değerlendirilmedi |
Neye karşı çıkıyor
Harman, Hegel’i bir ilham kaynağı olarak kullanmaz. Henüz kapanmamış bir tartışmada taraf tutar; motorları da o tarafın argümanlarının çalışan hâlidir.
Öteki taraf, analitik felsefenin üzerine kurulduğu mantık. Bertrand Russell bu mantığın çıkış noktasını 1914’te dile getirdi: her önermede “söz konusu belirli konunun yanı sıra belli bir biçim” vardır ve “mantıksal biçimlerin bilgisi, var olan şeylerin bilgisinden bambaşka bir şeydir”. Mantık biçimi kendine ayırır; içerik başkasına bırakılır. Bundan iki yıl önce, The Problems of Philosophy adlı kitabında aynı çizgiyi dünyanın içinden geçirmişti: fiziksel nesnelerin birbiriyle nasıl ilişkili olduğunu bilebiliriz, ama nesnelerin kendileri “içsel doğaları bakımından bilinmez kalır”. Aynı kitaptaki bir dipnotta da Kant’ın kendinde şeyinin, Russell’ın fiziksel nesnesiyle “tanım bakımından özdeş” olduğunu kabul eder.
Bu, iki kez atılmış tek bir kesik. Biçim içerikten, şey de ilişkilerinden kesilip ayrılır; öbür yanda kalan her şeyin de erişilemez olduğu ilan edilir. Hegel bu kesiği Mantık Bilimi’nin girişinde adıyla andı: o güne kadarki mantık, “bilginin içeriğinin biçiminden ayrılması” üzerine kurulmuştu (çeviri bizim). Mesleği sepicilik olan Joseph Dietzgen buna The Nature of Human Brain Work (1869) adlı kitabında cevap verdi: bir şey “kendinde” neyse, ancak başka şeyler için bir şey olduğu için odur. Letters on Logic adlı mektuplarında da biçimsel mantıkçıyı, yalnızca kabı biçimlendirdiğini, kille hiçbir işi olmadığını söyleyen bir çömlekçiye benzetir. Biçimle gövde, diye yazar, “yalnızca sözle ayrılabilir, eylemle değil.”
Motorlardan üçü bu cevabı taşır:
- Hiçbir şey kendinde bırakılmaz. Bilinemez artakalanın modern bir adı var: “daha fazla çalışma gerekiyor”. loop-closing bunu kabul etmez. Açık bir kalem, ona yönelik bir şey inşa edilebilecek kadar kesin adlandırılır; ya da hat, neyi kapattığını söyleyen, adı konmuş bir yanlışlamayla biter.
- Önce ilişkiler gelir. Atomcu bakış, aynı şeyi söyleyen her kaynağı ayrı bir olgu sayar. freqdialectic-audit bu uzlaşının gerçekte kaç ayrı kaynağa dayandığını sayar; bağımsızlığı varsayılacak değil, gösterilecek bir şey olarak ele alır.
- İçerik biçimden önce gelir. Biçimsel mantık “X ya da Y” ifadesine bir doğruluk değeri verir. pure-dialectic önce bunun ne tür bir karşıtlık olduğunu sorar: gerçek bir çatışma, simetrik bir çift ya da bir kategori hatası. Dietzgen özdeşlik yasasını bir kenara atmadı. Onun “ev kullanımı için” gayet iyi olduğunu, kendi darlığının farkında kaldığı sürece de sağlam olduğunu söyledi.
Bu kesiğe yalnızca hata değil, ideoloji diyoruz; çünkü birinin işini görüyor. Bu suçlamayı Dietzgen’in kendisi yöneltti: biçimsel mantıkçılar zor soruyu, yani düşüncenin dünyaya nasıl bağlandığını, metafiziğe ve dine devreder; orada resmî bilgelik “egemen sınıflara” hizmet etmeyi sürdürebilir. Ahlak üzerine bölümü aynı kalıbı etikte gösterir. Her egemen sınıf kendi koşullu kurallarını ebedî doğrular olarak ilan eder: Rus soylusu serfliği akla uygun bulur, İngiliz burjuvası da ücretli işçisinin “özgürlüğünü” akla uygun bulur. Koşullarından arındırılmış bir doğru ne sınanabilir ne de parçalarına ayrılabilir. Harman bunu marx-filter motorunda denetler. Sınanacağı hiçbir pratiği adlandırmayan bir çözüm, nesnesini olduğu yerde bırakır; Marx’ın 1844’teki itirazı buydu.
Harman’ın kendi hüküm listeleri de birer biçimdir ve bu argüman onlar için de geçerlidir. Onları tabi tuttuğumuz koşul Dietzgen’in koşulu: bir biçim, kapsamını bildiği sürece kullanılabilir. Her hüküm neyi kapsadığını söyler, neyi açık bıraktığını da adıyla belirtir; yukarıdaki durum sütunu da her listenin ne ölçüde kontrol edildiğini gösterir.
Uçtan uca
Dil modelleri için Hegel’den esinlenen istem yazımı 2025’ten beri var; bugün birkaç açık kaynaklı beceri, bir ajanı bir çelişkiden geçirerek bir senteze götürüyor. Bu beceriler, gelen soru ne olursa olsun ona aynı akıl yürütme dizisini uygular. Harman bunun öncesini ve sonrasını da kapsar: soruyu, kimse çözmeye girişmeden önce sınıflandırır; aynı şeyi söyleyen kanıtların gerçekten bağımsız olup olmadığını kontrol eder; açık bir kalemin gerçekten kapanıp kapanmadığına karar verir ya da geriye kalanı adıyla söyler; bir özetin neyi atladığını denetler ve çok ajanlı bir teslimatı devir teslime kadar kontrol eder. Ekim 2026 itibarıyla arXiv, Google Scholar, Crossref ve GitHub üzerinde yaptığımız taramada bu yolun tamamını, sabit hükümlü ajan becerilerinden oluşan tek bir sette kapsayan başka bir sistem bulamadık.
Bugün nerede duruyor
Harman kendi işimizde çalışıyor. Dört motor artık tanıklı: pure-dialectic, loop-closing, freqdialectic-audit ve begriff-scout. Her biri için dışarıdan bir kontrol, testten önce yazılmış test soruları üzerinde motorun çıktısını onayladı. Bunun gösterdiği şey dar: test setleri küçüktü ve çoğunlukla kolaydı; freqdialectic-audit ise yalnızca bir yönüyle test edildi. dialectic-lifecycle de herkese açık bir kıyaslama testi olan ProcessBench’te dışarıdan bir kontrolü geçti ve orada, aynı modelin onsuz çalışırken aldığı puanın aynısını aldı. Yine de aday durumunda kalıyor, çünkü dayandığı reflexive-consolidation motoru henüz dışarıdan kontrol edilmedi. Henüz hiçbir motorun, onsuz çalışan yetenekli bir modeli geride bıraktığı gösterilmedi. Diğer motorlar aday durumunda. Beş denetimden üçü aday, logik henüz değerlendirilmedi; causality-reciprocity-audit ise iki yaşam döngüsü aşaması üzerine kurulu bir reçete ve ayrı bir denetim olarak yeri henüz sınanmadı. Motorlar kamuya açık değildir ve kodları yayımlanmamıştır.
Yukarıdaki bölümün kaynakları: Russell, The Problems of Philosophy (1912), 3. ve 8. bölümler; Russell, Our Knowledge of the External World (1914), II. ders; Hegel, Mantık Bilimi, giriş; Dietzgen, The Nature of Human Brain Work (1869), 2. ve 5. bölümler, ayrıca Letters on Logic ve The Positive Outcome of Philosophy, Ernest Untermann’ın 1906 tarihli İngilizce çevirisinden. Alıntıların Türkçesi bizim.